Martı ve Sumruları Tanıyalım

Eski yazılarımdan.

Bu yazı Türkiye’nin herhangi bir bölgesinde görebileceğiniz martı ve sumru türleri hakkında bilgi edinebilmeniz için kuş gözlemciliğine yeni başlayanlar için hazırlanmıştır. Bir martı ya da sumru gördüğünüzde bunun hangi olası türler olabileceği ve diğer türlerden nasıl ayırt edebileceğiniz olabildiğince basit bir şekilde anlatılmaya çalışılmış ayrıca türlerin Türkiye’de nerelerde üredikleri belirtilmeye çalışılmıştır. Yalnız unutulmaması gereken bir şey var ki bu yazıyı kullanmak için yine de halihazırda bir kuş rehber kitabınız olması işleri daha da kolaylaştıracaktır.

 

Bu yazı için “Terns of Europe and North America”, “Gulls, a Guide to İdentification” ve “Seabirds, an İdentification Guide” adlı kitaplardan yararlanılmıştır.

 

A-MARTILAR

 

Büyük Karabaş Martı Larus ichthyaetus

Türkiye’de yalnızca kışın görünür. Büyük kara sırtlı martıdan sonra en büyük martıdır. Kanatlarının ucunda bulunan beyaz miktarının gümüş ve kara sırtlı martılara nazaran daha fazla olması, kışın göz ve kulak çevresindeki koyu renk tüyleri ile iri gagasında bulunan halkasıyla kolayca ayırt edilir (Fig1). Üreme döneminde tamamen siyah kafasıyla tanımlanması iyice kolaylaşır. Daha çok Türkiye’nin doğusundaki baraj ve göllerde görülür. Bu türü görmek için bilinen en iyi yer Yedikır barajıdır. Karadeniz’den Aral denizine kadar uzanan bölgede ürer. 69/?

 

Akdeniz Martısı Larus melanocephalus

Erişkinlerin süt beyaz rengi, kanat uçlarında diğer martılar gibi siyah bulundurmaması ve yazın tamamen siyah olan kafaları tanımlamayı kolaylaştırır. Akdeniz martısının kafasındaki bu maske karabaş martıdan farklı olarak boyuna kadar iner ve karabaşınki gibi kahverengi değildir. Ayrıca uçuşu karabaş martıdan daha ağırdır ve kanatlarını daha küçük bir açı ile tutar. Otururken saldırgan ve sinirli bir görünüşü ve davranışı vardır. Bu tür kışın tamamen denizlerde geçirip yazın sulak alanlarda ürer. Ürediği yerler arasında Kulu, Bolluk, Seyfe gölleri, Hirfanlı Barajı ve Gediz ve Büyük Menderes Deltaları bulunur. 38-43/91

 

Küçük Martı Larus minitus

Martı ailesinin bu en küçük bireyi, besin bulmak için uçarken gösterdiği kararsız davranışlarıyla  kara sumruyu andırır. Bembeyaz kanat üstü ve koyu renkli kanat altı  ve üreme döneminde siyah kafalarıyla erişkinlerin ayırt edilmesi oldukça kolaydır. Gençlerde ise kanat üzerinde M şeklinde bir zigzag vardır (Fig4-a). Küçük martı kışın bir açık deniz hayvanı olarak davransa da Küçük Menderes Deltası’nda 50-100 bireylik bir populasyonun kışladığı belirlenmiştir. ayrıca Ege ve Karadeniz kıyılarında da kışladığı belirlenmiştir. Ayrıca göç dönemlerinde büyük gruplar halinde sulak alanlarda görülebilir. Avrasya’nın kuzey bölgelerinde ve Kuzey Amerika’nın küçük bir bölümünde ürer. Küçük martı ülkemizde üremez. 27/64

 

Karabaş Martı Larus ridibindus

İstanbulluların yakından tanıdığı ama yaz gelince nereye kaybolduklarını anlayamadığı bu tür kanat uçlarındaki siyah ve en ön uçuş tüylerinin beyaz olmasının neden olduğu kontrast sayesinde (ayna) diğer martılardan (ince gagalı martı dışında) ayırt edilir (Fig9). Ayrıca kanat altında koyuluklar vardır ve üreme döneminde kafası kahverengi olur (bkz. Akdeniz martısı). Sulak alanlarda adacıklarda ve sazların arasında ürer. Türkiye’de en batıda Işıklı gölünde ürer ve doğuya doğru populasyonu artar. Kulu, Bolluk ve Seyfe gölleri ürediği birkaç alan olarak söylenebilir. 38-43/91-94

İnce Gagalı Martı Larus genei

Karabaş martı ile karıştırılabilir. Ayırt etmek için ince gagalının ince uzun gagası ve boynuna, yuvarlak kafasına ve ayrıca otururken uzun bacaklarına dikkat etmek gerekir. Yazın karabaş martı gibi kafası kahverengi olmaz ama göğsü pembe bir renk alır. Türkiye’de en çok Bolluk’ta olmak üzere Seyfe, Kulu, Sultansazlığı ve Tuz göllerinde ürer. Kışın en çok Büyük Çekmece gölü ve Gediz, Büyük Menderes ve Çukurova deltalarında kışlar. Diğer bölgelerde nadiren görünür.

38-46/94

 

Ada Martısı Larus audouinii

Bir çok kuşgözlemcisine göre en güzel ve en nazik martıdır. Gümüş martıyla ayırt edebilmek için kırmızı ve kısa gagasına, küçük kafasına dikkat etmek gerekir. Uçarken uzun kanatlı ve kısa ve dörtgenimsi kuyruğu kendisine ayrı bir siluet verir. Uçuş tüyleri uçlarındaki küçük beyazlar dışında simsiyahtır. Bütün Akdeniz’de yaşar ve adalarda ürer. Tamamen deniz hayvanıdır ve kara tarafına geçmez. Türkiye’de Karaburun ve Aydıncık adalarında ürediği bilinmektedir. Ayrıca Bodrum, Datça ve Alaçatı’da üredikleri tahmin edilmektedir. 48-52/115-140

 

Küçük Gümüş Martı Larus canus

Türkiye’de yalnızca kışın bulunur ve Şubat ayı sonuna doğru göç dolayısıyla populasyonunda belli bir artış görülür. Gümüş martıya göre daha ince ve küçük bir gagası vardır ve kanatları ince ve daha uzun görünür. Uçuş tüyleri gümüş martı gibidir ama ilk iki tüydeki beyazlıklar gümüş martıya nazaran daha büyüktür (Fig7). Kuzey yarımkürede üç kıtada da görülür. Üremek için yaz aylarında kuzey bölgelere göçer. 40-46/119-122

 

Kara Sırtlı Martı Larus fuscus

Türkiye’de yalnızca kışın görünür ve Mart sonunda, göç döneminde sayıları artar. Üstten simsiyah sırtı ve beyaz kanat uçlarıyla büyük kara sırtlı martı dışında tüm martılardan kolaylıkla ayırt edilebilir. Ayrıca alttan görüldüğünde de siyah birincil tüylerin yanında koyu ikincil tüyleri ve daha narin yapısı ve uçuşuyla gümüş martıdan ayrılır. Büyük kara sırtlı martıya nazaran oldukça küçüktür (Fig8) ve ayakları sarıdır (büyük kara sırtlı martıda pembemsi). Üremek için Avrupa’nın kuzey bölgelerine, kışı geçirmek içinse Afrika sahillerine göç eder. 51-61/124-127

 

Van Gölü Martısı Larus armenicus

Gümüş martıyla çok yakın akrabadır ve ayırt edilmesi nispeten güçtür. Daha çok İç Anadolu bölgesinde görülür ve yine iç kesimlerde ürer. Gümüş martıya göre daha ince yapılıdır. Üreme döneminde erişkinlerin gagasında görülen bant ayırt etmede kolaylık sağlar. Ayrıca kanatlar birbirine çok benzese de Van Gölü martısının aynası gümüş martınınkine nazaran daha küçüktür ve kanat uçlarının daha siyah görülmesine neden olur. Kışın kıyılara iner ve iç göllerde ürer.

55-60/?

Gümüş Martı Larus cachinnans

Türkiye’deki en yaygın martı türüdür. Kalın vücudu, sarı ayak ve gagası ve kaba yapısıyla ayırt edilebilir. Kanat uçları siyah sırtı grimsidir (bkz. Van Gölü martısı, ada martısı ve küçük gümüş martı). Doğal olarak adalarda üremesine rağmen günümüzde şehirlerde apartman çatılarında da üreme göstermektedir. İstanbul ve İzmir’de bol sayılarda görülür. Ürediği bilinen tek göl Beyşehir Gölüdür. 55-67/137-142

 

Büyük Kara Sırtlı Martı Larus marinus

Türkiye’de yalnızca kışın ve oldukça nadir görünür. Avrupa’nın en büyük martısıdır. Pembe bacakları ve kanat uçlarındaki aynanın büyüklüğü bu türü, tanımlamada karıştırılabilecek tek tür olan küçük gümüş martıdan ayırır. Kuzey yarımkürede Amerika ve Avrupa kıtalarında ürer.

71-79/152-167

 

Kara Ayaklı Martı Rissa tridactyla

Türkiye’de kışın ve nadiren çoğunlukla genç bireyler görülür. Genç bireyler küçük martının genç bireylerini andırır. Üstten görünüşte M şekli tipiktir. Küçük martının gencine göre oldukça büyüktür (Fig4). Boynunda siyah bir halka bulunur ve küçük martı gencinin tepesinde bulunan koyu renklere sahip değildir. Erişkinlerde kanat uçları tamamen siyahtır. Adından da anlaşıldığı gibi ayaklarının siyah olması bu türü diğer türlerden ayırır.  39-46/90-92

 

 

 

B-SUMRULAR

 

Gülen Sumru Gelochelidon nilotica

Uçuşu ve silueti daha çok bir martıyı andırır. Üreme döneminde kafasının üstünde siyah bir şapka görülürken kışın yalnızca gözünün arkasında siyah bir çizgi kalır. Kalın ve siyah gagası ve siyah ayakları tipiktir. Sulak alanlarda adlarda ve sazlıkların arasında ürer. İç Anadolu’da Kulu, Bolluk ve Seyfe göllerinde ürediği bilinmektedir. Tarlalarda böcek yiyerek beslenir. Sayıları tarım ilaçları nedene ile azalmaktadır. Antarktika dışında bütün kıtalarda ürer. 35-43/86-103

 

Hazar Sumrusu Sterna caspia

Dünyanın en büyük sumrusudur. Kırmızı iri gagası, siyah ayakları ve kanatlarının uç bölgelerinin kendine has koyuluğu bu türe ayrı bir özelliktir (Fig11). Yavaş kanat çırpışları ve ağırca uçuşuyla mistik bir görüntü alır. 5-20 metreden dalarak beslenir. Türkiye’de Gediz Deltası (100 çift), Büyük Menderes Deltası, Van Gölü ve Tuz Gölünde ürediği tespit edilmiştir. Kışın yalnızca Çukurova Deltasında görülür. 48-59/127-140

 

Kara Gagalı Sumru Sterna sandevicensis

İnce, uzun ve sarı uçlu siyah gagası tipiktir.  Beslenirken kafası aşağı doğru ve vücuduna 90° açı yaparak görünür (Fig14-b). Uçuşu diğer (küçük) sumrulara göre daha güçlüdür. Türkiye’de ürediği bilinen tek yer Gediz deltasıdır. Kışın tüm sahil bölgelerinde bulunur. 40-45/91-94

 

Sumru Sterna hirundo

Türkiye’de yazın görülür. Kırmızı ince gagasının ucunda siyah bir nokta görülür. Kırmızı ve kısa ayakları ve siyah bir şapkası vardır. Uçarken bir kelebeğe benzer ve gövdesi aşağı yukarı iner ve kalkar. Göllerde (tatlı ve tuzlu), deltalarda ve barajlarda adaların üzerinde ürerler. Gediz Deltasında 2150 çiftlik bir populasyonun ürediği bilinmektedir. Avrupa, Asya, Kuzey Amerika ve Afrika’nın yalnızca iki bölgesinde üredikleri bilinmektedir. 32-38/79-81

 

Küçük Sumru Sterna albifrons

Diğer sumruların yarısı kadardır. Sarı gagasının ucundaki siyah noktası ve alnının beyaz olması tipiktir. Beslenirken kafasına aşağı eğer ve bir kaç saniye havada asılı kalır. Kanatların en dışında kalan uçuş tüyü siyahtır (Fig12). Büyük çekmece, Kızılırmak, Büyük Menderes, Eşmekaya, Ereğli, Çukurova, Fırat ve Dicle nehirleri ürediği yerler arasında sayılabilir. 20-28/50-55

 

Bıyıklı Sumru Chlidonias hybridus

Yazın siyah şapkası ve gri vücudu arsında kalan beyaz bölge nedeniyle bıyıklı sumru diye adlandırılır (Fig16-c). Otururken daha uzun bacaklı ve kısa kuyruklu görünür. Uçuş şekli kara sumruyu andırır: çoğunlukla su üzerindeki parçacıkları alarak beslenir ama zaman zaman dalarak beslendiği de bilinmektedir. Meriç, Kızılırmak, Ulubat, Eşmekaya, Kozanlı ve Beyşehir ürediği yerler arasında sayılabilir. 25-26/69

 

Kara Sumru Chlidonias niger

Yaz formu ile ayırt edilmesi çok kolaydır. Gagası, bacakları ve gövdesi kuyruk sokumuna kadar siyahtır ve kanatların alt tarafında ak kanatlı sumru gibi siyahlık yoktur (Fig16-a). Sonbaharda ak kanatlı sumrudan ayırt edilmesi güçleşir. Bu dönemde ayırt edebilmek için ayak rengine (ak kanatlıda kırmızımsı) ve ak kanatlıda bulunmayan göğsün her iki yanındaki koyu renkli bölgelerin varlığına dikkat edilmelidir (Fig15-a). Türkiye’de kışın bulunmaz. Ürediği tahmin edilmektedir. 22-24/66

 

Ak Kanatlı Sumru Chlidonias leucopterus

Üreme döneminde, otururken kanatlarının beyazlığı siyah vücudunun üzerinde bir kontrast yaratır. Ayakları kırmızıdır. Tanımlamada kara sumru ile karıştırılabilir (bkz. kara sumru). Türkiye’de kışın bulunmaz. Göç dönemlerinde büyük sayılarda görünür. Türkiye’de ürediği tahmin edilmekte. 22-24/66

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

w

Connecting to %s